Dmitry Yurov
Waarom is Ilja Ehrenburg, die ooit door heel het land werd gelezen, bijna verdwenen uit de leeservaring van nieuwe generaties? En waarom klinken zijn boeken juist nu weer onverwacht modern? De makers van een toekomstige film zochten antwoorden op deze vragen samen met schrijver en kunstenaar Pavel Pepperstein en kunstkenner, kunstproducent, verzamelaar en oprichter van de galerie «Velum» Lyubov Agafonova.
Een van de belangrijkste opnamedagen van de documentaire «De Overwinningsdag van Ilja Ehrenburg» is afgerond op Nikolina Gora. De film wordt geregisseerd door Artemy Belov en geproduceerd door de studio «Cinema Line» («Mosfilm») met steun van het Presidentieel Fonds voor Culturele Initiatieven.
Pavel Pepperstein en Lyubov Agafonova werden de helden van de nieuwe aflevering. De keuze van de gesprekspartners alleen al onthult het concept van de film: de makers zijn niet alleen geïnteresseerd in Ehrenburgs biografie, maar ook in zijn aanwezigheid in de hedendaagse cultuur. Waarom, na decennia, wenden mensen zich opnieuw tot de schrijver, die voor een groot deel de hedendaagse artistieke en intellectuele agenda bepalen?
Ilja Ehrenburg blijft een van de meest complexe en moeilijk te verklaren figuren van de Russische 20e eeuw. Schrijver, journalist en oorlogscorrespondent, getuige van revoluties en oorlogen, vriend van Pablo Picasso en de grootste Europese kunstenaars, auteur van de novelle «Het Dooi», waarvan de titel een hele epoche werd, — hij behoorde tegelijkertijd tot verschillende werelden: de Sovjet- en de Europese, de literaire en de artistieke.
Nikolina Gora is niet toevallig gekozen als opnamelocatie — een legendarisch oud datsja-dorp, waar decennialang schrijvers, kunstenaars, regisseurs, wetenschappers en muzikanten samenkwamen. In zo'n omgeving krijgt een gesprek over Ehrenburg een bijzondere intonatie. Het is niet langer alleen het verhaal van één persoon, maar een gesprek over cultureel geheugen dat blijft leven in oude huizen, familiebibliotheken en boeken die van generatie op generatie worden doorgegeven.
Pavel Pepperstein herinnert zich meerdere werken van Ehrenburg — «Julio Jurenito», «Het einde van Europa», «13 buizen». In plaats van een gebruikelijke literatuurkritische analyse probeert hij echter de innerlijke aard van deze auteur te bepalen. Pepperstein vindt een onverwachte en precieze formule voor Ehrenburg:
«een sentimentele houding ten opzichte van cynisme».
Vooral de roman «Het einde van Europa» wordt volgens hem vandaag de dag als bijzonder modern ervaren. Bijna honderd jaar geleden schilderde Ehrenburg daarin het beeld van een langzaam verdwijnende Europese wereld — een ruimte van oorlogen, epidemieën en beschavingscatastrofes. Nu worden veel van deze beelden niet langer gelezen als literaire fantasie, maar als een beangstigende vooruitblik op de toekomst.
Een van de centrale scènes van de film zal een gesprek zijn tussen Pepperstein en Lyubov Agafonova. Juist zij formuleert de vraag die de hele film doorkruist: waarom is de schrijver, die ooit bekend was bij vrijwel elke lezer in het land, vandaag de dag bijna vergeten door de nieuwe generatie — en waarom is het juist nu zo belangrijk om hem opnieuw te ontdekken?
Tijdens het nadenken hierover herinnert Pepperstein zich het bijzondere fenomeen van de oude datsja-bibliotheek. In de zomer worden in het huis, waar een familie al decennialang woont, willekeurige boeken op de planken gevonden, alsof ze door niemand speciaal zijn uitgekozen. Ze ruiken naar drukinkt, oud papier, regen, wintersneeuw en de datsja zelf. En soms vormen juist dit soort vondsten de lezer sterker dan zorgvuldig geselecteerde literaire nieuwigheden.
Voor Pepperstein zelf bleek Ehrenburg zo'n boek te zijn — bijna toevallig gevonden, maar voor altijd bij hem gebleven.
«Het is niet voor niets dat we dit gesprek opnemen in de sfeer van een klassieke datsja in de regio Moskou», merkt de schrijver op.
Tijdens de opnames kreeg de film er nog een, volkomen onverwachte held bij — de grijze datsja-kat Dyimok. Hij liep een paar keer onverstoorbaar voor de camera, zonder de minste neiging om het toneel te delen met de filmploeg. Ze jaagden Dyimok niet weg. Misschien blijft zijn kleine cameo ook in de definitieve versie van de film behouden — als nog een levend detail van de datsja-wereld, waarin boeken, herinneringen en het heden onmerkbaar hun gesprek voortzetten.
