Даниил Фёдоров: человек, которого Москва видит — и почти не знает

To wywiad, który nie powstał w redakcji ani według z góry ustalonego planu. Naczelny redaktor GetCelebrity.com, Andriej Zarujew, spotkał się z Daniiłem Fiodorowem – artystą, z którym łączy go ponad dwudziestoletnia znajomość. Przez te lata Andriej widział go na dziesiątkach premier, wystaw i przyjęć towarzyskich, ale za każdym razem utwierdzał się w przekonaniu: człowiek, którego utrwalają kamery, jest znacznie głębszy niż jego publiczny wizerunek.

W moskiewskim światku towarzyskim Daniił czuje się zdumiewająco organicznie – spokojny, uprzejmy, doskonale wyczuwa atmosferę wieczoru, potrafi podtrzymać rozmowę i w odpowiednim momencie zażartować. Jednak za tą lekkością nie kryje się ani pośpiech, ani powierzchowność. Jest człowiekiem starej daty: czytającym, delikatnym, nie lubiącym sporów, ale za to potrafiącym godzinami rozmawiać o malarstwie, czasie i ludziach. Być może właśnie dlatego jego portrety zawsze mówią więcej, niż sugeruje pierwsze wrażenie. Fiodorow nie maluje kroniki towarzyskiej ani zbioru rozpoznawalnych twarzy – maluje ludzi i epokę, która przez nich przenika.

Rodzinny album w portretach

— Danya, przez ponad dwadzieścia lat naszej znajomości widziałem, jak malujesz współczesnych, artystów, Moskwę. Ale przez ostatni półtora roku niemal całkowicie poświęciłeś się historii własnej rodziny. Dlaczego właśnie teraz?

— Ostatni półtora roku poświęciłem projektowi „Osipowy-Fiodorowowie. Dynastia artystów. Rodzinny album. Malarstwo” – portretom członków naszego rodu, faktycznie malowanemu drzewu genealogicznemu. Każda z tych osób żyła w swoich czasach, a poprzez ich twarze chciałem wydobyć cały pokład życia kilku pokoleń, wyrazić szacunek dla przodków i odnowić duchową więź z tymi, którzy żyli przed nami. Każdy ma swoją historię rodzinną, ale niezbyt często udaje nam się ją usłyszeć i przemyśleć. Odwołanie się do przeszłości pomaga zrozumieć wartości innej epoki, przemyśleć je dziś i czasami znaleźć odpowiedzi na własne pytania.

— Kiedy malarstwo jest przekazywane w rodzinie z pokolenia na pokolenie, chyba przestaje być tylko profesją?

— Oczywiście. Dynastia rodzinna to nie piękne określenie, ale twarze, charaktery, historie i legendy. To kilka pokoleń jednej rodziny, konsekwentnie przekazujących sobie umiejętności zawodowe, wiedzę, doświadczenie i tradycje sztuk plastycznych. Nasza dynastia istnieje w rosyjskiej sztuce od ponad 120 lat. Zurab Konstantinowicz Cereteli nazywał ją jedną z najstarszych, najjaśniejszych i najbardziej różnorodnych dynastii twórczych w Rosji, a dzieła jej mistrzów przechowywane są w największych kolekcjach artystycznych Rosji i prywatnych kolekcjach świata. Przynależność do takiej historii to nie przywilej, a odpowiedzialność: trzeba ją kontynuować nie nazwiskiem, lecz własną pracą.

Malarstwo wieku w Akademii Sztuk Pięknych

— W 2024 roku w Rosyjskiej Akademii Sztuk Pięknych odbyła się wystawa „Malarstwo wieku. Sztuka dynastii Osipowów-Fiodorowów”. Czy dla ciebie był to finał, czy początek?

— Jedno i drugie. Wystawa w Rosyjskiej Akademii Sztuk Pięknych, głównej organizacji twórczo-naukowej w dziedzinie sztuk plastycznych w Rosji, sama w sobie stała się potwierdzeniem skali projektu. Ekspozycja zajęła reprezentacyjną amfiladę sal Akademii Sztuk Pięknych – słynnej, dawnej rezydencji Morozowów przy Preczystence. Po raz pierwszy sztukę rodziny udało się pokazać tak obszernie: malarstwo, grafikę, prace scenograficzne, portrety i autoportrety, pejzaże Moskwy i środkowej Rosji, martwe natury i kompozycje dekoracyjne. Uczestniczę w wystawach rodzinnych od 1994 roku; ważnymi kamieniami milowymi były Waszyngton w 2002 roku i Paryż w 2015 roku, gdzie prezentowano moje portrety ludzi sztuki i moskiewskie pejzaże. W Akademii Sztuk Pięknych eksponowano prace stworzone od 2001 roku: serie „Plaża”, „Złota jesień”, „Moskwa stara i nowa”, a także cykle portretowe „Moskiewskie wakacje”, „Legendarni artyści radzieckiego baletu”, „Wschód – Zachód”, „Działacze teatru” i „Legendy światowego kina”. Dlatego wystawa faktycznie postawiła kropkę nad „i” w dużym okresie i jednocześnie otworzyła nowy.

Moskwa towarzyska: ludzie, a nie szum

— Moskiewski świat towarzyski zna cię nie gorzej niż artystyczny. Ale zawsze wydawało mi się, że twoja obecność na premierach i przyjęciach to też część pracy. Mylę się?

— Nie. W Moskwie toczy się bardzo aktywne życie kulturalne i towarzyskie, a zaproszenia na takie wydarzenia dla artysty to nie tylko okazja do pojawienia się w towarzystwie. Tam rodzą się pomysły, odbywają się spotkania, kształtują się przyszłe obrazy. Każdy człowiek ma swoją własną plastykę, sposób bycia, charyzmę, wewnętrzny rytm – z takich obserwacji powstały znane serie portretów naszych współczesnych. Historycy sztuki zauważyli, że stworzyły one swoisty portret społeczeństwa. Moja babcia, artystka Tamara Aleksandrowna Osipowa, bardzo kochała ludzi; myślę, że ta cecha przeszła i na mnie. Komunikacja pomaga poczuć nowe, a następnie przenieść je na płótno.

— Sprawiasz wrażenie człowieka, który nigdy nie rozpływa się w towarzyskim zgiełku. Jak ci się to udaje?

— Ponieważ interesują mnie przede wszystkim ludzie, a nie szum wokół nich. Nawet na najgłośniejszym wydarzeniu można odbyć jedną naprawdę ważną rozmowę. Dyskusje mi nie odpowiadają, silne emocje rzadko wychodzą na zewnątrz, ale rozmowa o sztuce, historii, książce czy ludzkim charakterze może trwać godzinami. Dla artysty ważne jest nie tylko patrzeć, ale i słuchać.

Inna Moskwa – cicha i niemal osobista

— W twoich pracach jest też zupełnie inna Moskwa – cicha, zielona, niemal osobista. Gdzie ją znajdujesz?

— W ulubionych parkach i na spacerach. Drzewa, kwiaty w różnych okresach lata, poranne śpiewy ptaków, wieczorny zachód słońca – wszystko to tworzy nastrój, który chce się zachować na płótnie. Moskwa potrafi być reprezentacyjna, głośna i porywcza, ale bywa też kameralna, niemal bezludna. W pejzażu ważne jest uchwycenie nie tylko rozpoznawalnego widoku, ale i nastroju konkretnego dnia.

Portrety światowych gwiazd

— Przez te lata u twojego boku było wiele światowych gwiazd. Czyje portrety i spotkania szczególnie zapadły ci w pamięć?

— Jednym z najbardziej pamiętnych spotkań było to z Sofią Loren. Jej portret został przekazany podczas jednej z wizyt aktorki w Moskwie; praca wymagała szczególnej odpowiedzialności, ponieważ Sofią Loren zachwycam się od czasu, gdy po raz pierwszy zobaczyłem ją w filmie „Wczoraj, dziś, jutro”. W połowie lat 2010. namalowałem portret Demi Moore, który wręczyłem jej podczas wizyty w Moskwie wraz z Ashtonem Kutcherem. Pierre Richard zawsze pozostawał dla mnie zadziwiającym aktorem – przede wszystkim dzięki filmowi „Zabawka”, dlatego chciałem uwiecznić go młodego, takiego, jakim zapamiętało go miliony widzów. A Daniel Radcliffe, widząc swój portret, zauważył, że jestem jedynym artystą, który prawidłowo namalował mu brwi. Według niego właśnie ten detal przesądził o sukcesie całej pracy.

— Historia z brwiami Radcliffe'a to chyba jeden z najtrafniejszych komplementów dla portrecisty. Nad czyim wizerunkiem pracujesz teraz?

— Teraz – nad portretem Ludowego Artysty Federacji Rosyjskiej, pianisty Jurija Aleksandrowicza Rozyuma. Jesteśmy przyjaciółmi, często bywam na jego koncertach i podziwiam jego talent i mistrzostwo. Ważne jest, aby oddać nie tylko zewnętrzne podobieństwo, ale i głębię osobowości, wewnętrzną dyscyplinę muzyka, energię, która powstaje podczas wykonania.

Podobieństwo czy charakter

— Co jest dla ciebie ważniejsze w portrecie – podobieństwo czy charakter?

— Podobieństwo jest niezbędne, ale najważniejsze jest uchwycenie istoty człowieka. W portretach kobiecych naturalnie szczególną uwagę poświęca się piękno; w męskich – charyzmę, indywidualność, spojrzenie. Portrety dzieci są ciekawe na swój sposób: dzieci są bezpośrednie i wciąż otwarte na świat, ich emocje są prawdziwe. Dorosły potrafi budować wizerunek i ukrywać się za nim, dziecko prawie nigdy tego nie robi. Wygląd można oddać technicznie. Prawdziwy portret zaczyna się tam, gdzie za rysami twarzy pojawia się człowiek.

Kwiaty Moskwy i nowa wystawa

— Już rozpocząłeś przygotowania do dużej wystawy indywidualnej. Jaka ona będzie?

— Na wystawie zaprezentowane zostaną najmocniejsze prace stworzone do tej pory: portrety, moskiewskie pejzaże i cykl „Kwiaty Moskwy”, nad którym intensywnie pracuję od 2024 roku. Po raz pierwszy został on zaprezentowany w Rosyjskiej Akademii Sztuk Pięknych. Kwiaty to temat nieskończony i ozdoba życia. Zachwycamy się nimi, a one, jak pisze Rasuł Gamzatow, „patrzą na nas”. Fascynuje kolor, forma, połączenie rodzącego się pąka i różnych stadiów kwitnienia; w plenerze, w blaskach i cieniach, rośliny same podpowiadają kompozycję. Szczególne miejsce zajmuje Ogród Botaniczny Uniwersytetu Moskiewskiego na Wzgórzach Leninowskich ze swoimi kolekcjami róż i piwonii, bzu i jaśminowca, irysów, floksów i tulipanów. Każda wizyta staje się odkryciem twórczym. Rozwiązanie artystyczne cyklu zostało już znalezione, a teraz przygotowuje się do pełnej prezentacji na wystawie indywidualnej.

Działalność charytatywna: pierwszy krok

— W twoim życiu jest jeszcze jeden temat, o którym mówisz bez zbędnego patosu – działalność charytatywna.

— Jestem ambasadorem fundacji „Życie w ruchu”, która pomaga dzieciom z niepełnosprawnościami zrealizować jedno z najważniejszych marzeń – zacząć chodzić. Prace są również przekazywane na aukcje charytatywne, a uzyskane środki trafiają do potrzebujących pomocy. Sztuka nie powinna istnieć tylko w pracowni, galerii czy prywatnej kolekcji. Jeśli obraz pomaga dziecku zrobić pierwszy krok, nabiera on jeszcze jednego, bardzo ważnego sensu.

Kończymy rozmowę, ale jeszcze długo rozmawiamy już bez dyktafonu – o wystawach, ludziach i Moskwie, która zmienia się szybciej, niż zdążą wyschnąć farby. Daniił, jak zawsze, nie dyskutuje, uważnie słucha i co jakiś czas wypowiada coś ironicznego – cicho, niemal szeptem do ucha. W tym tkwi prawdopodobnie jego rzadka cecha: być zauważalnym, nie starając się brzmieć głośniej; pozostać człowiekiem moskiewskiego świata towarzyskiego i nigdy nie stać się człowiekiem z kroniki towarzyskiej.

Andriej Zarujew, naczelny redaktor GetCelebrity.com